1. Pawòl Pwofesè a

"Bonjou klas! Jodi a nou pral antre nan 'Frontyè' ekonomi an. Ladwann se pa sèlman yon kote yo pran taks, se yon baryè sekirite pou peyi a. Nou pral aprann kijan yon machandiz soti nan yon peyi etranje pou l rive nan depo yon komèsan isit la an Ayiti."

2. Misyon Ladwann yo

• Fiskal: Ranmase kòb pou Leta (Dwa koutim).

• Ekonomik: Pwoteje pwodwi lokal yo kont konpetisyon ki pa jis.

• Pwoteksyon: Anpeche move bagay (dwòg, zam, manje gate) antre nan peyi a.

1. Pawòl Pwofesè a

"Nan ladwann, si w pa gen papye, ou pa gen machandiz. Chak bwat ki rive dwe gen 'Kat Idantite' li."

• Fakti Komèsyal (Invoice): Ki pri machandiz la te achte?

• Tit Transpò (B/L oswa LTA): Prèv ke machandiz la te nan batiman oswa nan avion.

• Lis Kolizaj (Packing List): Ki sa k gen nan chak bwat?

• Sètifika Orijin: Nan ki peyi yo te rale/fè pwodwi sa a?

1. Pawòl Pwofesè a

"Èske w te konnen yon bisiklèt pa peye menm taks ak yon machin? Nou pral aprann sèvi ak Sistèm Harmonize (SH). Se yon kòd chif ki di ladwann kisa machandiz la ye pou yo ka konnen konbe pou yo chaje w."

1. Pawòl Pwofesè a

"Kijan yo fè konnen konbe kòb pou w peye? Nou pral aprann fòmil CIF (Coût, Assurance, Fret).

• Vale FOB: Pri machandiz la bò kote l soti a.

• Fret: Pri transpò a.

• Asirans: Sekirite machandiz la."

1. Pawòl Pwofesè a

"Tout machandiz ki rive pa oblije peye taks menm kote a. Gen sa nou rele:

• Miz an Konsomasyon: Ou peye taks ou, ou pran machandiz ou.

• Tranzit: Machandiz la annik pase nan peyi a pou l al yon lòt kote.

• Antrepo: Ou sere machandiz la nan yon depo ladwann san w pa peye taks la kounye a."

⚓ Vin yon Ekspè nan Komès Entènasyonal! 

Ladwann se kè ekonomi an. Nan seksyon sa a, n ap moutre w tout sekrè pou w jere machandiz depi yo kite faktori rive nan pò. Videyo sa yo ap moutre w kijan pou w ranpli dokiman yo, kijan pou w kalkile taks, ak kijan pou w respekte lalwa pou biznis ou ka grandi san pwoblèm legal. Pare pou w travay nan gwo pò ak ayewopò?" 

Objektif: Aprann kalkile baz taks la san erè.

Kontni:

• 6 metòd evalyasyon OMC yo (Vale tranzaksyonèl la se baz la).

• Eleman pou n ajoute nan valè a (komisyon, anbalaj, asistans).

• Kalkil pratik: FOB + Fret + Asirans = Vale CIF (Baz taksasyon an).

Modil 8: Valè an Dwann (L'Évaluation en Douane)

Objektif: Aprann baz legal ak matematik pou detèmine valè yon machandiz pou ladwann ka takse li.

1. Entwodiksyon (Pawòl Pwofesè a)

"Bonjou klas! Jodi a, nou pral aprann kijan pou n pa nan devine. Lè yon machandiz rive, ladwann pa annik gade l epi li bay yon pri konsa konsa. Gen règleman entènasyonal (OMC) ki di kijan pou n jwenn 'Valè Dwanyè' a. Nou pral wè ki sa ki FOB, ki sa ki CIF, ak kijan pou n ajoute depans tankou asirans ak transpò pou n jwenn baz taks la. Prepare kaye nou, paske jodi a se kalkil!"

2. Baz Legal la: Valè Tranzaksyonèl (Nòt Teknik)

Metòd prensipal ladwann sèvi, se Valè Tranzaksyonèl. Sa vle di: Pri ou te peye toutbon pou machandiz la (sa ki sou fakti a), depi se yon vann ki fèt nòmalman ant yon vandè ak yon achtè.

Atansyon: Si ladwann sispèk pri sou fakti a twò ba (sous-évaluation), yo gen dwa sèvi ak lòt metòd (tankou konpare ak menm machandiz ki te vann deja).

3. Gwo Fòmil la: FOB + FRET + ASIRANS = CIF (Baz Taksasyon)

Nan administrasyon ladwann an Ayiti (AGD), taks yo kalkile sou valè CIF (Coût, Assurance, Fret). Men detay yo:

1. FOB (Free On Board): Pri machandiz la sèlman nan peyi kote l soti a.

2. FRET (Freight): Pri transpò a (bato oswa avion) depi nan pò depa a rive nan pò destinasyon an.

3. ASIRANS (Insurance): Kòb ou peye yon konpayi asirans pou si machandiz la pèdi oswa gate nan wout.

Règ lò pou elèv la: Si yon enpòtatè pa t pran asirans, ladwann Ayiti aplike yon tarif forfaitaire (anjeneral 1% sou valè FOB a) pou yo ka jwenn valè CIF la.

4. Lòt eleman pou ajoute nan valè a

Gen ti depans ki fèt anvan machandiz la pati, nou dwe ajoute yo si yo pa t sou fakti a:

• Komisyon moun ki te ede n achte a.

• Pri anbalaj (si se yon bagay ki mande anbalaj espesyal).

• Frè chajman nan pò depa a.

5. Egzèsis Pratik pou Modil 8

Misyon 1 (Kalkil CIF la): Yon kliyan IBI-Akademi achte yon kontènè diri nan peyi Vyetnam.

• Pri diri a (FOB): $15,000

• Pri transpò bato a (Fret): $2,500

• Asirans: $150 Keksyon: Kalkile Valè CIF machandiz sa a. (Repons: $15,000 + $2,500 + $150 = $17,650).

Misyon 2 (Kalkil ak pousantaj): Ou achte pyès machin pou $5,000 (FOB). Transpò a koute $800. Ou pa t peye asirans, ladwann ap chaje w 1% sou valè FOB a kòm asirans.

1. Kalkile montan asirans lan nan 1%.

2. Kalkile Valè CIF total la.

Objektif: Konnen nan ki "kategori" n ap mete machandiz la lè l rive.

Kontni:

• Rejim Definitif: Miz an konsomasyon (pou vann nan mache a).

• Rejim Sispansif: Tranzit, Depo dwann, Admisyon tanporè.

• Pwosedi pou debalaj ak verifikasyon (Visite physique).

Nan Modil 9 la, nou pral aprann kijan pou n bay machandiz la yon "destinasyon legal". Lè yon kontènè rive nan pò a, li pa annik antre konsa. Deklaran an dwe chwazi yon Rejim Douanyè. Se modil sa a ki pral aprann elèv la kijan pou l jere machandiz ki sèlman ap pase, sa k pral rete, ak sa k vin pou yon ti tan.

Modil 9: Rejim Douanyè ak Pwosedi Dédouanement

Objektif: Konprann diferan kategori legal kote nou ka mete yon machandiz ak etap pou n soti l nan pò a.

1. Entwodiksyon (Pawòl Pwofesè a)

"Bonjou klas! Jodi a, nou pral aprann 'Chimen' machandiz la pran. Èske tout bagay ki antre nan peyi a dwe peye taks menm kote a? Repons la se non. Gen machandiz ki vin pou yo vann (Diri, lwil), gen sa k vin pou yo repare epi pati ankò, epi gen sa k annik pase pou y al Sen Domeng. Chak ka sa yo gen yon non teknik nou rele Rejim. Yon bon teknisyen dwe konn ki rejim ki pi bon pou kliyan li."

2. Rejim Definitif yo (Sa k vin pou rete)

Sa se ka nou jwenn pi souvan:

• Mise à la Consommation (MAC): Se lè machandiz la antre nèt nan peyi a. Ou peye tout taks yo, epi ou gen dwa vann li oswa itilize li jan w vle.

• Exportation Définitive: Se lè n ap voye yon pwodwi Ayisyen (tankou kafe oswa mango) vann lòt bò dlo pou li pa tounen ankò.

3. Rejim Sispansif yo (Sa k pa peye taks touswit)

Rejim sa yo pèmèt machandiz la antre san l pa peye dwa dwann pou yon rezon presi:

• Le Transit: Machandiz la rive nan pò Pòtoprens, men l ap prale Okap oswa Wanament. Li pa peye taks nan premye pò a, men li vwayaje anba kontwòl ladwann ak yon "Plon".

• L'Entrepôt de Douane: Ou sere machandiz la nan yon depo espesyal pandan w ap chèche kòb pou w peye taks la. Ou gen yon delè (anjeneral 1 an) pou w deside sa w ap fè ak li.

• Admission Temporaire (AT): Yon machin vin pou yon konstriksyon wout pou 6 mwa. Li pa peye taks nèt, paske l ap pati ankò lè travay la fini.

4. Etap Pwosedi Dédouanement an (Chèn operasyon an)

Pou yon machandiz soti, men etap yo:

1. Conduite en douane: Batiman an rive, li remèt lis sa l pote a (Manifeste).

2. Mise en douane: Yo depoze machandiz la nan depo pò a.

3. Déclaration en détail: Deklaran an ranpli fòm nan (DUM) sou òdinatè.

4. Vérification: Dwanye a tcheke si sa k nan papye a se sa k nan bwat la toutbon (Circuit Vert, Orange ou Rouge).

5. Paiement: Ou peye taks yo nan labank.

6. Enlèvement: Ou jwenn otorizasyon (Bon à enlever) pou w pati ak machandiz la.

5. Egzèsis Pratik pou Modil 9

Misyon 1 (Chwa Rejim): Yon òganizasyon entènasyonal voye yon dèlko pou yo sèvi nan yon kan pandan 3 mwa sèlman, apre sa dèlko a ap tounen Ozetazini.

• Ki rejim ki pi bon pou yo pa peye taks nèt la? (Repons: Admission Temporaire).

Misyon 2 (Lòd Operasyon): Mete etap sa yo nan lòd (1 rive 4):

• Peye taks nan labank.

• Ranpli deklarasyon an (DUM).

• Soti machandiz la nan baryè pò a.

• Dwanye a ouvri kontènè a pou l gade.

Objektif: Konnen lojisyèl yo itilize nan ladwann an Ayiti.

Kontni:

• Prezantasyon sistèm enfòmatize AGD a.

• Kijan pou n ranpli yon "Déclaration Unique de Marchandises" (DUM).

• Kijan pou n swiv yon dosye depi nan anrejistreman rive nan kòdonn (Bon à enlever).

Nan Modil 10 la, nou pral antre nan "Kè nimerik" ladwann an Ayiti. Depi plizyè ane, AGD (Administration Générale des Douanes) pa travay ak papye sèlman ankò. Yo sèvi ak yon gwo lojisyèl ki rele SYDONIA World. Yon teknisyen douanyè ki pa konn sèvi ak sistèm sa a, li p'ap ka travay nan pò a jodi a.

Modil 10: Inisyasyon nan SYDONIA World

Objektif: Konprann kijan lojisyèl ladwann nan mache ak kijan pou n fè deklarasyon an liy.

1. Entwodiksyon (Pawòl Pwofesè a)

"Bonjou klas! Jodi a, nou pral aprann sèvi ak 'Zouti Majik' deklaran an. SYDONIA vle di Système Douanier Automatisé. Se la tout deklarasyon fèt an Ayiti. Lontan, nou te konn mache ak yon pil papye anba bra n nan biwo ladwann yo, men kounye a, depi nan biwo w, ou ka voye tout enfòmasyon yo bay ladwann. Men, atansyon! Yon sèl ti erè nan yon chif sou òdinatè a ka bloke yon kontènè pandan plizyè semèn. N ap aprann kijan pou n egzak!"

2. Kisa SYDONIA World ye? (Nòt Teknik)

Se yon lojisyèl entènasyonal (ki fèt pa CNUCED) ki pèmèt:

• Saisie des données: Antre enfòmasyon sou machandiz la.

• Gestion du Manifeste: Bato a bay lis sa l pote anvan l rive.

• Calcul automatique: Sistèm nan kalkile taks yo pou kont li depi w mete valè CIF la ak kòd tarif la.

• Sélectivité: Se sistèm nan ki deside si machandiz ou a ap pase nan Sikwi Vèt, Oranj, oswa Wouj.

3. Kijan yon "DUM" fèt nan Sistèm nan?

DUM vle di Déclaration Unique de Marchandises. Men bwat ki pi enpòtan elèv la dwe konn ranpli:

1. Répertoire (Case 1): Ki rejim n ap chwazi? (Egz: IM4 pou Miz an konsomasyon).

2. Exportateur/Importateur: Non moun k ap voye a ak moun k ap resevwa a.

3. Code Tarifaire (SH): Kòd 8 chif machandiz la.

4. Valeur en douane: Montan an dola (USD) oswa an goud (HTG) machandiz la koute.

5. Poids: Pwa machandiz la (Pwa nèt ak pwa brit).

4. Avantaj Sistèm nan pou yon Deklaran

• Ganye tan: Ou pa bezwen deplase pou chak ti bagay.

• Transparans: Ou wè egzakteman konbe kòb pou w peye san pèsonn pa mande w plis.

• Suivi: Ou ka konnen ki kote dosye w la ye (si l nan biwo enspektè a oswa si l pare pou peye).

5. Egzèsis Pratik pou Modil 10

Misyon 1 (Vokabilè): Kisa mo sa yo vle di nan langaj SYDONIA an Ayiti?

• DUM: (Réponse: Déclaration Unique de Marchandises)

• Manifeste: (Réponse: Lis machandiz ki nan bato a)

• Liquidation: (Réponse: Lè sistèm nan fin kalkile taks yo epi li ba w fich pou w al peye a)

Misyon 2 (Simulation): Imajine ou devan ekran an. Ou gen yon faktori ki achte twal (Tissu).

• Ki kòd rejim w ap mete si se pou l vann nan mache a? (Repons: IM4).

• Si pwa yon woulo twal se 20kg epi gen 10 woulo, ki "Poids Net" w ap make nan sistèm nan?

Objektif: Konnen konsekans lè yon moun vyole lalwa ladwann.

Kontni:

• Definisyon kontrebann ak fwod dwanyè.

• Diferans ant move deklarasyon ak fo deklarasyon.

• Amann, penalite, ak kijan pou n defann yon dosye devan komisyon litij yo.

Nan Modil 11 la, nou pral pale de "Lalwa ak Sanksyon". Yon teknisyen douanyè dwe konnen limit li. Si yon deklaran fè yon fo deklarasyon pou l ede yon kliyan peye mwens taks, li ka pèdi lisans li, li ka peye gwo amann, epi li ka menm al nan prizon. Nou rele pati sa a Contentieux Douanier.

Modil 11: Contentieux Douanier (Litij ak Penalite)

Objektif: Konnen dwa ak devwa yon deklaran epi aprann konsekans legal lè gen yon vyolasyon nan lalwa ladwann.

1. Entwodiksyon (Pawòl Pwofesè a)

"Bonjou klas! Jodi a, nou pral pale de sa nou rele 'Zòn Danjere' a. Nan ladwann, yon erè pa sèlman yon erè, li ka yon Enfraksyon. Leta konte sou nou kòm pwofesyonèl pou n di verite sou sa k ap antre nan peyi a. Si nou eseye kache machandiz oswa si nou bay manti sou pri a, se ekonomi peyi a n ap kraze. Jodi a, n ap aprann kijan pou n evite penalite epi kijan pou n defann tèt nou si gen yon diskisyon ak yon enspektè."

2. Ki sa ki yon Enfraksyon Douanyè? (Nòt Teknik)

Yon enfraksyon se nenpòt zak ki vyole kòd ladwann lan. Gen 3 gwo kalite:

1. Kontrebann (Contrebande): Lè w fè machandiz pase kote ki pa gen biwo ladwann (pa egzanp nan mòn oswa nan lanmè an kachèt).

2. Fo Deklarasyon (Fausse Déclaration): Lè w ranpli DUM nan, men w bay manti sou:

   • Espès la: Ou di se diri, epi se sik ki ladan l.

   • Valè a: Ou di se $10,000 li koute, epi li koute $50,000 vre.

   • Orijin nan: Ou di se Ozetazini li soti pou w pa peye kèk taks, epi se yon lòt kote l soti.

3. Enpòtasyon Prohibée: Lè w ap antre bagay lalwa entèdi nèt (dwòg, zam, lajan fo).

3. Penalite ak Sanksyon (Nòt Teknik)

Lè ladwann bare yon moun nan enfraksyon, men sa k ka rive:

• Amann (Amendes): Ou ka peye 2 fwa oswa 3 fwa valè machandiz la anplis taks ou te dwe peye a.

• Sezi (Confiscation): Ladwann ka kenbe machandiz la nèt, li p'ap janm tounen pou ou.

• Prizon: Pou ka ki grav anpil tankou kontrebann oswa dwòg.

• Sispansyon: Deklaran an ka pèdi dwa pou l travay nan pò a.

4. Kijan pou n jere yon Litij (Pawòl Pwofesè a)

"Pafwa, ou ka pa dakò ak enspektè a sou yon valè. Nan ka sa a:

• Ou gen dwa mande yon Kont-Ekspètiz.

• Ou ka ekri yon lèt bay Direksyon Kontansye nan AGD pou w esplike ka w la.

• Toujou kenbe prèv ou yo (Vre fakti a, prèv peman labank) pou w ka pwouve bòn fwa w."

5. Egzèsis Pratik pou Modil 11

Misyon 1 (Analiz Ka): Yon kliyan di w pou w maké "Liv" sou papye yo pou yon bwat ki gen "Telefòn iPhone" ladan l, paske liv pa peye taks.

• Ki kalite enfraksyon sa a ye? (Repons: Fo deklarasyon sou espès la).

• Ki risk ou pran si w aksepte fè sa?

Misyon 2 (Vre oswa Fo):

1. Si m fè yon erè san m pa t vle, ladwann ap toujou padone m san m pa peye amann. (Fo)

2. Kontrebann se sèlman lè w ap pote bagay ki entèdi tankou dwòg. (Fo - menm si se sik, si l pa pase nan ladwann, se kontrebann).

3. Deklaran an responsab pou sa l ekri nan DUM nan, menm si se kliyan an ki ba l manti. (Vre).

Objektif: Mete tout konesans yo ansanm nan yon sèl gwo travay.

Kontni:

• Simulasyon konplè: Elèv la dwe prepare tout yon "Liasse Documentaire" pou yon enpòtasyon reyèl.

• Etik pwofesyonèl: Onètete deklaran an ak relasyon li ak Leta.

• Egzamen final pou sètifikasyon IBI a.

Modil 12: Etik Pwofesyonèl ak Pwojè de Sentèz

Objektif: Konfime tout konesans yo nan yon sèl gwo egzèsis pratik epi konprann valè moral yon teknisyen ladwann.

1. Entwodiksyon (Pawòl Pwofesè a)

"Bonjou klas! Felisitasyon pou nou tout ki rive isit la. Jodi a, nou p'ap aprann anyen nouvo nan liv, men nou pral mete tout sa nou te wè nan 11 modil yo ansanm. Yon teknisyen douanyè se pa sèlman yon moun ki konn kalkile, se yon moun ki gen Entegrite. Leta ak kliyan yo konte sou ou. Jodi a, n ap fè 'Gwo Repetisyon' an anvan n al sou teren an."

2. Etik ak Deontoloji (Nòt Teknik)

Yon bon pwofesyonèl IBI-Akademi dwe gen kalite sa yo:

• Sekrè Pwofesyonèl: Ou pa gen dwa mache di lòt moun sa kliyan ou ap enpòte oswa konbe kòb li genyen.

• Onètete: Refize tout tantasyon kòripsyon oswa "anba tab" pou w chanje valè yon machandiz.

• Mizajou: Lalwa ladwann chanje souvan. Ou dwe kontinye li epi aprann menm apre diplòm nan.

3. Pwojè Final la: "Dosye Enpòtasyon an"

Pou etidyan an valide modil sa a, li dwe monte yon dosye konplè pou yon enpòtasyon imajinè. Men sa ki dwe nan dosye a:

1. Fakti a (Invoice): Li dwe kreye oswa analize yon fakti ki gen Non, Pri, ak Kantite.

2. Kalkil la: Li dwe kalkile Valè FOB, Fret, Asirans, ak Valè CIF la.

3. Klasifikasyon: Li dwe jwenn kòd SH (8 chif) machandiz la nan tarif la.

4. Chwa Rejim: Li dwe di si se IM4 (Miz an konsomasyon) oswa yon lòt rejim l ap chwazi.

5. DUM nan: Yon simulation kote li ranpli bwat ki pi enpòtan yo nan yon deklarasyon.

4. Preparasyon pou Mond Travay la (Pawòl Pwofesè a)

"Lè n al chèche travay nan yon ajans tranzit, men sa yo pral mande nou:

• Èske w konn fè yon kalkil CIF?

• Èske w konn sèvi ak SYDONIA?

• Èske w konn kijan pou w trete yon litij? Gade nòt nou yo byen, paske IBI-Akademi te ban nou tout repons sa yo!"

5. Egzèsis de Fin de Cours (Grand Quiz)

Keksyon 1: Ki diferans ki genyen ant yon Pwa Nèt ak yon Pwa Brit sou yon Packing List? Keksyon 2: Si yon enspektè pa dakò ak valè ou bay la, ki premye papye ou dwe montre l pou w pwouve bòn fwa w? Keksyon 3: Site 3 Incoterms ou te aprann ki pi itilize nan ladwann Ayiti.