Nòt Pwofesè (3 Kredi): Konprann kisa lalwa ye, poukisa li egziste, ak kijan Konstitisyon 1987 la mache. Diferans ant lalwa ak koutim.

• Tit Videyo: "Les bases du Droit : Comprendre le système haïtien"

Kou: Avoka (Droit et Justice)

MODIL 1: Entwodiksyon nan Dwa (Le Droit en Haïti) (Nòt Pwofesè)

• Valè Modil sa a: 3 Kredi

• Objektif: Konprann kisa Dwa ye, yerachi lwa yo an Ayiti, ak wòl Konstitisyon 1987 la kòm "Manman Lalwa".

1.1. Kisa ki "Dwa" a?

Dwa se ansanm règleman ki la pou pèmèt moun viv ansanm nan sosyete a san yo pa nan goumen chak jou.

• Lalwa: Se sa otorite yo (Palman, Leta) ekri.

• Moral: Se sa konsyans di w ki bon oswa ki mal.

Prensip IBI: Yon avoka dwe konn "Lalwa", men li pa dwe janm pèdi "Moral" li.

1.2. Yerachi Lwa yo (Piramide des Normes)

An Ayiti, tout lwa pa gen menm fòs. Si yon ti lwa kontredi yon gwo lwa, se gwo a ki gen rezon:

1. Konstitisyon an: Se li ki pi fò (Manman Lalwa).

2. Trete Entènasyonal: Akò Ayiti siyen ak lòt peyi.

3. Lwa (Décrets-Lois): Sa Palman an oswa Leta vote.

4. Arrete ak Sikilè: Ti règleman administratif.

1.3. Diferans ant Dwa Piblik ak Dwa Prive

• Dwa Piblik: Jere relasyon ant Leta ak moun (eg: Taks, Krim, Eleksyon).

• Dwa Prive: Jere relasyon ant de (2) moun sèlman (eg: Kontra lokasyon, Maryaj, Eritaj).

1.4. Sous Dwa an Ayiti

Kote nou jwenn lalwa?

• Lwa ki Ekri (La Loi): Kòd Penal, Kòd Sivil.

• Jurisprudence: Desizyon jij te pran deja nan lòt pwosè.

• La Doctrine: Sa gwo save nan lalwa ekri nan liv yo.

📝 DEVWA POU ETIDYAN AN (POU SOUMÈT):

Tèm: Analiz de Yerachi Lalwa nan kominote w.

Enstriksyon:

1. Chwazi yon ti règleman ou konnen nan zòn ou oswa nan yon travay (eg: "Pèsonn pa dwe fè bri apre 10 pm").

2. Nan yon tèks ki gen 15 a 20 liy, esplike:

   • Èske règleman sa a se yon "Lwa" tout bon oswa yon "Koutim" (habitude)?

   • Si yo ta fè yon lwa nan Palman an ki di moun gen dwa fè fèt tout lannwit, kilès nan de (2) règleman sa yo ki t ap gen plis fòs selon yerachi n te wè nan Modil 1 an?

3. Fòma: Soumèt travay la nan fòma PDF sou platfòm IBI-Akademi an.

💡 PAWÒL PWOFESÈ ALFRED:

"Pa janm bliye: Pèsonn pa sipoze inore lalwa (Nul n'est censé ignorer la loi). Men wòl pa w kòm avoka IBI, se pa sèlman konn lalwa a, se fè l tounen yon zouti pou pwoteje diyite chak Ayisyen, depi nan pi gwo a rive nan pi piti a."

[Gid Videyo Modil 1]: Gade videyo "Les bases du Droit : Comprendre le système haïtien" kote n ap esplike kijan yon lwa fèt nan peyi Ayiti soti nan lide a rive nan Monitè a.

Nòt Pwofesè: Etidye règleman sou nesans, maryaj, divòs, ak dwa timoun. Kijan pou n defann dwa moun nan lavi toulejou.

• Tit Videyo: "Le Droit Civil : Protéger la famille"

Kou: Avoka (Droit et Justice)

MODIL 2: Dwa Sivil ak Fanmi (Personnes et Famille) (Nòt Pwofesè)

• Valè Modil sa a: 3 Kredi

• Objektif: Konprann règleman ki gouvène lavi yon moun (nesans, non, eta sivil) ak relasyon anndan yon fanmi (maryaj, divòs, filiasyon).

2.1. Pèsonalite Jididik la (La Personnalité Juridique)

Depi yon timoun fèt vivan, li gen "Dwa".

• Dwa pou l gen yon Non: Leta dwe ba l yon idantite.

• Dwa pou l gen yon Nasyonalite: Li se yon sitwayen.

• Kapasite Jididik: Yon timoun gen "Dwa", men li pa gen "Kapasite" pou l siyen kontra (se paran l ki aji pou li).

2.2. Maryaj ak Divòs an Ayiti

Lalwa rekonèt maryaj kòm yon kontra sivil:

• Maryaj: Li bay dwa ak devwa (respè, sekou, asistans).

• Divòs: Se lè kontra a kase devan yon jij pou rezon lalwa te prevwa (eg: Enkonpatibilite karaktè, abandon).

Nòt IBI: Yon avoka IBI dwe toujou chèche si gen yon mwayen pou moun yo antann yo (Medyasyon) anvan yo rive nan divòs.

2.3. Filiasyon (Pitit deyò ak Pitit anndan)

Dapre lalwa Ayisyen modèn (ki chanje vye fason yo):

• Tout timoun egal devan lalwa, kit manman ak papa te marye, kit yo pa t marye.

• Yon papa dwe rekonèt pitit li epi ba li penpenp (pension alimentaire) si l pa viv avè l.

2.4. Dwa Pwopriyete ak Eritaj (Successions)

Lè yon moun mouri, kisa k rive byen l yo?

• Eritaj: Lalwa di kilès ki eritye an premye (timoun yo, madanm/mari a, elatriye).

• Testaman: Yon moun ka deside bay byen l jan l vle, men li pa ka dezereze (déshériter) pitit li nèt.

📝 DEVWA POU ETIDYAN AN (POU SOUMÈT):

Tèm: Analiz de yon ka "Filiasyon ak Eritaj".

Sitiyasyon (Cas pratique): Mesye Jan mouri. Li kite yon kay. Li te gen 2 pitit ak madanm li (ki marye av l), epi li gen 1 lòt pitit "deyò" li te rekonèt ofisyèlman nan lach mairi. Madanm nan di pitit deyò a pa gen dwa nan kay la paske manman l pa t marye ak Mesye Jan.

Travay ou: Kòm avoka, ekri yon ti konklizyon (15 a 25 liy) kote w ap di:

1. Dapre sa w aprann nan Modil 2 a, èske pitit "deyò" a gen dwa nan eritaj la? Poukisa?

2. Ki konsèy w ap bay madanm nan pou evite yon gwo pwosè nan tribinal?

3. Fòma: PDF, Tit: LAW100_M2_Non_Etidyan.

💡 PAWÒL PWOFESÈ ALFRED:

"Jistis kòmanse lakay. Yon avoka ki konn defann dwa yon timoun oswa yon vèv k ap pèdi eritaj li, se yon avoka ki gen kè. Nan IBI, nou pa sèlman li Kòd Sivil la, nou sèvi av l pou n rann lavi a pi jis pou moun ki pi fèb yo."

[Gid Videyo Modil 2]: Gade videyo "Le Droit Civil : Protéger la famille" kote n ap montre yon diskisyon ant yon avoka ak yon fanmi sou kijan pou yo separe yon byen san yo pa kraze relasyon yo.

Nòt Pwofesè: Konprann kisa ki yon krim, yon deli, ak yon kontravansyon. Kijan yon pwosè fèt ak dwa chak moun ki nan prizon.

• Tit Videyo: "Procédure Pénale : De l'arrestation au jugement"

Kou: Avoka (Droit et Justice)

MODIL 3: Dwa Penal ak Pwosedi (Justice Criminelle) (Nòt Pwofesè)

• Valè Modil sa a: 3 Kredi

• Objektif: Distenge enfraksyon yo (Krim, Deli, Kontravansyon), konprann etap yon pwosè penal, epi asire ke dwa akize a respekte depi nan arestasyon rive nan jijman.

3.1. Klasifikasyon Enfraksyon yo (Les types d'infractions)

An Ayiti, tout fòt pa menm:

• Kontravansyon: Ti fot (eg: Move pakin, bri lannwit). Penitansye se raman prizon, se souvan amann.

• Deli: Fot ki pi grav (eg: Volè, bat moun, abi konfyans). Prizon an ka soti nan kèk mwa rive nan kèk ane.

• Krim: Fot ki pi pè (eg: Touye moun, kadejak, vòl ame). Prizon an long anpil (travo fòse).

3.2. Presonpsyon Inosans (La Présomption d'Innocence)

Sa se poto mitan Modil la nan IBI:

• "Tout moun inosan toutotan yon jij pa kondane l."

• Yon avoka dwe goumen pou dwa kliyan li pou l pa sibi move tretman nan gadavi (garde à vue) epi pou l gen yon pwosè ki jis.

3.3. Pwosedi Penale: Soti nan Ri a rive nan Tribinal

1. Lapolis: Yo arete w (ak yon manda oswa si w nan "flagrant délit").

2. Pakè (Commissaire du Gouvernement): Li deside si l ap pouswiv ou oswa si l ap lage w.

3. Kabinè d'Instruction: Yon jij k ap chèche prèv (li ka voye w nan prizon sivil an atandan pwosè).

4. Tribinal: Kote jij la tande tout moun epi li bay desizyon l.

3.4. Dwa Akize a (Garanties Judiciaires)

• Dwa pou l gen yon avoka (si l pa gen kòb, Leta dwe ba l youn).

• Dwa pou l pa pale si l pa vle (silence).

• Dwa pou l konnen poukisa yo arete l.

📝 DEVWA POU ETIDYAN AN (POU SOUMÈT):

Tèm: Analiz de yon Arestasyon "Arbitraire".

Sitiyasyon (Cas pratique): Yo arete Jak a 11 è nan aswè lakay li pandan l t ap dòmi. Lapolis pa gen manda, e yo pa t kenbe Jak nan okenn move zak nan moman an. Yo bat li, epi yo fè l pase 5 jou nan yon kacho san yo pa mennen l devan yon jij (Commissaire).

Travay ou: Kòm avoka Jak, ekri yon ti rapò (20 a 30 liy) pou w voye bay Dwayen Tribinal la kote w ap di:

1. Site de (2) dwa Jak genyen ki pa respekte nan sitiyasyon sa a (Sèvi ak sa n aprann nan Modil la).

2. Ki aksyon legal ou pral pran pou fè lage Jak touswit (Habeas Corpus)?

3. Fòma: PDF, Tit: LAW100_M3_Non_Etidyan.

💡 PAWÒL PWOFESÈ ALFRED:

"Pa janm bliye: Jistis ki trennen, se jistis ki mouri (Justice différée est justice refusée). Nan IBI, nou pa vle 'detansyon prevantif pwolonje'. Yon avoka dwe vijilan tankou yon vye kòk pou l pa kite sistèm nan vale moun li gen pou l defann yo. Lalwa dwe pwoteje ni sa ki nan lari, ni sa ki dèyè baro."

[Gid Videyo Modil 3]: Gade videyo "Procédure Pénale : De l'arrestation au jugement" kote n ap montre yon simulation arestasyon kote avoka a entèvni pou sispann abi lapolis.

Nòt Pwofesè: Yon avoka se yon moun k ap pale. Nou anseye teknik pou konvenk yon jij, kijan pou w poze vwa w, ak kijan pou w itilize langaj kò w (Body language).

• Tit Videyo: "Parler pour convaincre : L'éloquence au tribunal"

Kou: Avoka (Droit et Justice)

MODIL 4: Atizay Plede (L'Art de l'Éloquence) (Nòt Pwofesè)

• Valè Modil sa a: 3 Kredi

• Objektif: Devlope kapasite oratwa etidyan an, aprann li kijan pou l estrikti yon diskou (Plaidoirie), epi metrize kominikasyon ki pa vèbal (jestikilasyon ak pozisyon kò).

4.1. Kisa "Plede" vle di?

Plede, se pa "rele byen fò". Se atizay pou w pran yon fè (yon verite) epi w tounen l yon istwa ki lojik e ki touche emosyon moun k ap koute w la.

• Logos (Lojik): Prèv ak lalwa.

• Pathos (Emosyon): Kijan viktim nan santi l oswa kijan akize a merite pitye.

• Ethos (Kredibilite): Kijan avoka a parèt serye e onèt devan tribinal la.

4.2. Estrikti yon Plaidoirie (Plan Diskou a)

Yon avoka IBI pa pale an dezas. Li gen yon plan:

1. Exorde (Entwodiksyon): Kapte atansyon jij la nan 30 segonn.

2. Narration (Fè yo): Rakonte sa k pase a yon fason ki klè.

3. Confirmation (Argumentation): Bay prèv pou montre poukisa w gen rezon.

4. Réfutation: Kraze manti avoka advèsè a.

5. Péroraison (Konklizyon): Fini ak yon fraz ki fò k ap rete nan tèt tout moun.

4.3. Teknik "Vwa" ak "Kò"

• Vwa: Aprann fè silans (le silence éloquent). Pafwa, rete trankil apre yon gwo fraz gen plis fòs pase pale san rete.

• Je: Gade jij la nan je. Gade jiri a. Pa janm rete tèt bese nan kaye w.

• Men: Pa kache men w anba tab. Sèvi ak yo pou w montre direksyon oswa pou w bay fòs ak mo w yo.

4.4. Jere Strès ak Pè Pale an Piblik

Tout moun gen pè. Men pwofesè IBI a ap montre yo teknik respirasyon:

• "Respirasyon Ventrale" pou vwa a pa tranble.

• Kijan pou w reponn yon jij ki koupe w la pawòl ak politès men ak fèmte.

📝 DEVWA POU ETIDYAN AN (POU SOUMÈT):

Tèm: Preparasyon yon "Exorde" (Entwodiksyon Diskwa).

Sitiyasyon (Cas pratique): W ap defann yon manman ki vòlè yon pen nan yon makèt pou l bay 3 pitit li k ap mouri grangou manje. Li devan yon jij ki sevè anpil.

Travay ou: Ekri sèlman Entwodiksyon (Exorde) plaidoirie w la (10 a 15 liy).

• Ou dwe kòmanse ak yon fraz ki fò.

• Ou dwe fè jij la santi ijans ak tristès sitiyasyon an.

• Fòma: Anrejistre yon nòt vwa (si platfòm nan pèmèt li) oswa ekri l nan yon PDF. Tit: LAW100_M4_Non_Etidyan.

💡 PAWÒL PWOFESÈ ALFRED:

"Pawòl se lavi, pawòl se lanmò. Yon avoka IBI pa pale pou l fè bri, li pale pou l fè limyè. Si w pa ka touche kè moun k ap koute w la, konesans ou nan lalwa ap rete san nanm. Aprann pale ak konviksyon, paske verite a bezwen yon bèl vwa pou l triyonfe."

[Gid Videyo Modil 4]: Gade videyo "Parler pour convaincre : L'éloquence au tribunal" kote n ap montre konparezon ant yon avoka k ap li yon papye ak yon avoka k ap plede ak tout kè l.

Nòt Pwofesè: Kijan pou w ekri yon plent, yon kontra, oswa yon konklizyon. Nan lalwa, sa k ekri se li ki konte.

• Tit Videyo: "La plume de l'avocat : Rédiger avec précision"

Kou: Avoka (Droit et Justice)

MODIL 5: Redaksyon Legal (Écritures Juridiques) (Nòt Pwofesè)

• Valè Modil sa a: 3 Kredi

• Objektif: Metrize teknik pou ekri zak legal (plent, kontra, assignation), aprann sèvi ak vokabilè jididik ki kòrèk, epi respekte fòm lalwa mande pou dokiman yo ka valab.

5.1. Regleman "Klète ak Presizyon" (La Clarté)

Nan lalwa, nou pa ekri powezi. Nou ekri pou n di sa n vle di a san konfizyon.

• Pa gen "Petèt": Yon avoka di "Dapre atik X..." oswa "Mwen mande pou...".

• Vokabilè Teknik: Aprann sèvi ak mo tankou: "Attendu que", "Par ces motifs", "Considérant".

5.2. Kalite Dokiman Avoka a ap Redije

1. L'Assignation (Osiyasyon): Se papye huissier pote bay yon moun pou di l gen pwosè kont li.

2. La Plainte (Plent): Lè w ekri bay Komisè Gouvènman an pou w di yon moun fè w yon mal.

3. Les Conclusions (Konklizyon): Se rezime tout agiman w yo ou bay jij la pou l ka pran desizyon l.

4. Le Contrat (Kontra): Papye kote de moun antann yo sou yon biznis oswa yon sèvis.

5.3. Estrikti yon "Konklizyon" (Plan d'un écrit)

Men kijan yon pwofesè IBI montre yon etidyan bati yon tèks:

• Faits: Sa k te pase (san manti).

• Moyens: Ki lwa ki di moun nan gen rezon.

• Prétentions: Sa w vle jij la fè (eg: bay kliyan an 500,000 goud dedomajman).

• Dispositif: Se pati final la ki kòmanse ak: "Par ces motifs...".

5.4. Dwa pou "Fòm" la (Le formalisme)

Anpil fwa, yon avoka pèdi yon pwosè paske li bliye mete:

• Dat dokiman an.

• Siyati li kòm avoka.

• Non pati yo (kliyan an ak moun l ap pouswiv la).

• Nan IBI, nou montre yo ke yon "vigil" (virgule) mal mete ka chanje sans yon kontra.

📝 DEVWA POU ETIDYAN AN (POU SOUMÈT):

Tèm: Redaksyon yon ti "Plent pou Abi Konfyans".

Sitiyasyon (Cas pratique): Madan Marie prete Mesye Pòl yon frijidè pou l vann krèm nan yon fèt. Mesye Pòl vann frijidè a bay yon lòt moun epi li di Madan Marie frijidè a pèdi. Madan Marie vle pote plent nan Pakè.

Travay ou: Kòm avoka Madan Marie, ekri yon Plent (Lettre de plainte) bay Komisè Gouvènman an (15 a 25 liy).

• Ou dwe kòmanse ak fòmil politès la (Monsieur le Commissaire...).

• Esplike sa k pase a klèman.

• Site atik nan lalwa ki pale sou "Abus de confiance" (oswa di jis ke se yon zak penal).

• Mande pou yo tande Mesye Pòl pou vòl li fè a.

• Fòma: PDF, Tit: LAW100_M5_Non_Etidyan.

💡 PAWÒL PWOFESÈ ALFRED:

"Plim yon avoka se kouto de bò li: li ka libere yon moun, li ka mare yon moun. Nan IBI, n ap aprann ou ekri ak verite ak fòs. Yon avoka ki ekri byen, se yon avoka ki deja genyen mwatye nan pwosè a anvan l menm rive nan tribinal la. Pa janm ekri anyen ou pa ka defann devan yon jij."

[Gid Videyo Modil 5]: Gade videyo "La plume de l'avocat : Rédiger avec précision" kote n ap montre modèl dokiman ki pi enpòtan yo e kote pou w mete siyati w.

Nòt Pwofesè: Relasyon ant patwon ak anplwaye. Kijan pou n pwoteje ti biznis yo ak dwa moun k ap travay nan peyi a.

• Tit Videyo: "Le Droit du Travail : Équilibre entre patron et employé"

Kou: Avoka (Droit et Justice)

MODIL 6: Dwa Travay ak Komèsyal (Droit des Affaires) (Nòt Pwofesè)

• Valè Modil sa a: 3 Kredi

• Objektif: Konprann Kòd Travay Ayisyen an, aprann kijan pou n jere relasyon ant patwon ak anplwaye, epi konn baz legal pou n louvri ak pwoteje yon biznis.

6.1. Kontra Travay la (Le Lien de Subordination)

Yon moun ap travay pou yon lòt lè gen 3 bagay: Yon travay, Yon salè, epi Yon yerachi (patwon an bay lòd).

• Dwa Travayè a: Salè minimòm, konje anyèl, ak asirans (OFATMA/ONA).

• Pouvwa Patwon an: Li gen dwa bay disiplin, men li pa gen dwa abize oswa maltrete anplwaye a.

6.2. Revokasyon ak Dedomajman (Le Licenciement)

Lè yon kontra kase, sa se moman ki pi cho a:

• Revokasyon ak Juste Cause: Si anplwaye a vòlè oswa li pa vin travay san rezon.

• Revokasyon Abizif: Lè yo mete yon moun deyò san rezon valab. Avoka a dwe kalkile "Preavis" ak "Dedomajman" (Indemnités) selon sa Kòd Travay la di.

6.3. Dwa Komèsyal (Les Sociétés)

Kijan pou n ede yon antreprenè nan IBI?

• Anrejistreman: Diferans ant yon "Nom Commercial" (ti biznis yon sèl moun) ak yon "Société Anonyme" (S.A.).

• Wòl Ministè Komès: Poukisa li enpòtan pou yon biznis gen "Quitus" ak "Patante" pou l ka travay legalman.

6.4. Sekirite Sosyal ak Sendika

• Sendika: Se yon dwa konstitisyonèl pou travayè yo mete ansanm pou defann enterè yo.

• ONA/OFATMA: Avoka a dwe asire ke antrepriz la ap peye kotizasyon sa yo pou anplwaye yo ka gen retrèt ak asirans sante.

📝 DEVWA POU ETIDYAN AN (POU SOUMÈT):

Tèm: Kalkil Dedomajman apre yon Revokasyon.

Sitiyasyon (Cas pratique): Mesye Pòl ap travay nan yon garaj depi 5 an. Li touche 20,000 goud chak mwa. Yon maten, patwon an di l: "Mwen pa bezwen w ankò, mèt ale", san li pa t fè okenn fòt, epi san patwon an pa t avèti l davans (pas de préavis).

Travay ou: Kòm avoka Mesye Pòl, ekri yon ti nòt kalkil (10 a 20 liy):

1. Esplike poukisa revokasyon sa a "Abizif" dapre sa w aprann.

2. Site de (2) bagay patwon an dwe peye Mesye Pòl (eg: Preavis, Mwa de gras/Dedomajman).

3. Fòma: PDF, Tit: LAW100_M6_Non_Etidyan.

💡 PAWÒL PWOFESÈ ALFRED:

"Yon biznis k ap mache byen, se yon biznis ki respekte lalwa ak travayè li yo. Nan IBI, nou pa fòme avoka k ap ede patwon kraze travayè, ni travayè k ap kraze biznis. Nou fòme moun k ap chèche ekilib pou ekonomi peyi a ka grandi nan respè ak diyite."

[Gid Videyo Modil 6]: Gade videyo "Le Droit du Travail : Équilibre entre patron et employé" kote n ap montre kijan pou n fè yon chita pale ant yon patwon ak yon travayè ki gen pwoblèm.

Nòt Pwofesè: Sekrè pwofesyonèl, onètete ak kliyan an, ak respè pou kòlèg yo. Yon avoka IBI dwe yon modèl entegrite.

• Tit Videyo: "L'éthique de l'avocat : Justice et Intégrité"

Kou: Avoka (Droit et Justice)

MODIL 7: Etik ak Deontoloji Avoka a (Nòt Pwofesè)

• Valè Modil sa a: 3 Kredi

• Objektif: Metrize règleman konduit yon avoka (le Barreau), konprann sekrè pwofesyonèl la, epi aprann kijan pou n jere lajan kliyan ak onètete.

7.1. Sekrè Pwofesyonèl la (Le Secret Professionnel)

Sa se premye kòmandman yon avoka IBI:

• Tou sa yon kliyan di w nan biwo w, se yon sekre sakre. Ou pa gen dwa di l bay madanm ou, zanmi w, ni nan radyo.

• Si w trayi sekrè sa a, ou pèdi konfyans piblik la e ou ka pèdi lisans ou (radié du barreau).

7.2. Konfli Enterè (Conflit d'Intérêts)

Yon avoka pa ka "manje nan de (2) bò":

• Ou pa gen dwa defann de (2) moun ki nan pwosè youn kont lòt nan menm dosye a.

• Si w wè yon dosye pral fè w aji kont yon ansyen kliyan oswa kont yon fanmi w, ou dwe retire kò w (se désister).

7.3. Onètete ak Lajan (Les Honoraires)

Kijan pou w chaje kliyan an?

• Transparans: Ou dwe di kliyan an depi o kòmansman konbe travay la ap koute.

• Lajan Kliyan an: Si yon jij bay kliyan an dedomajman, lajan sa a se pou kliyan an. Avoka a pran sèlman pousantaj li (les honoraires), li pa "manje" rès la.

7.4. Respè pou Kòlèg ak Majistra

Lalwa se yon fanmi:

• Ou ka nan lagè nan tribinal ak yon lòt avoka, men depi n soti deyò, nou dwe gen respè (confraternité).

• Ou pa gen dwa joure yon jij oswa yon kòlèg. Ou atake "agiman" yo, ou pa atake "moun" lan.

📝 DEVWA POU ETIDYAN AN (POU SOUMÈT):

Tèm: Dileyèm Etik nan Kabinè a.

Sitiyasyon (Cas pratique): Yon gwo chèf gang vin nan biwo w. Li ba w yon sak kòb (1,000,000 goud) pou w defann li nan yon ka vòl. Pandan n ap pale, li konfese ba ou kote li kache tout machin li te vòlè yo. De (2) jou apre, yon pwofesè lekòl (ki se yon zanmi w) vin wè w paske yo vòlè machin li, epi li mande w si w konn kote l ka jwenn li.

Travay ou: Ekri yon analiz (15 a 25 liy) sou kijan w ap aji:

1. Èske w gen dwa di pwofesè a kote machin li ye a dapre "Sekrè Pwofesyonèl" la?

2. Èske w ap aksepte lajan chèf gang lan si w sispèk se kòb vòl li ye? Esplike poukisa selon etik IBI a.

3. Fòma: PDF, Tit: LAW100_M7_Non_Etidyan.

💡 PAWÒL PWOFESÈ ALFRED:

"Ròb nwa avoka a pa la pou kache salte, li la pou montre klète jistis la. Nan IBI, nou pito yon avoka pòv ki onèt pase yon avoka rich ki kriminèl. Onètete w se sèl kapital ou genyen; si w pèdi l, ou pèdi tout bagay. Metye avoka a se yon prètriz, sèvi l ak krentif."

[Gid Videyo Modil 7]: Gade videyo "L'éthique de l'avocat : Justice et Intégrité" kote n ap montre yon avoka k ap refize yon gwo kòb "anba tab" pou l pa trayi kliyan li.

Nòt Pwofesè: Defann libète moun genyen pou yo pale, pou yo mache, epi pou yo pa sibi abi pouvwa.

• Tit Videyo: "Défendre les Droits Humains en Haïti"

Kou: Avoka (Droit et Justice)

MODIL 8: Dwa Moun ak Libète Piblik (Nòt Pwofesè)

• Valè Modil sa a: 3 Kredi

• Objektif: Konprann Deklarasyon Inivèsèl Dwa Moun, aprann kijan pou n goumen kont abi otorite (Leta), epi defann libète fondamantal yo (lapawòl, mouvman, ak lavi).

8.1. Kisa "Dwa Moun" vle di?

Se dwa tout moun genyen depi yo fèt, kèlkeswa koulè yo, relijyon yo, oswa kantite kòb yo genyen.

• Dwa Sivil ak Politik: Dwa pou w vote, dwa pou w pa sibi tòti, dwa pou w gen yon pwosè ki jis.

• Dwa Ekonomik ak Sosyal: Dwa pou n gen manje, lekòl, ak lasante.

Prensip IBI: Yon avoka dwe toujou bò kote moun y ap kraze dwa yo, menm si se Leta k ap fè sa.

8.2. Libète Piblik yo (Les Libertés Publiques)

An Ayiti, Konstitisyon an garanti nou:

• Libète Espresyon: Ou gen dwa di sa w panse san yo pa arete w (si w pa joure oswa bay manti sou moun).

• Libète Reyinyon: Moun gen dwa manifeste pasifikman pou reklame dwa yo.

• Dwa a la Vi: Pèsonn pa gen dwa touye yon lòt moun, menm Leta pa gen dwa touye yon moun (pa gen "Peine de mort" an Ayiti).

8.3. Konbat "Arestasyon Ilegal" (Habeas Corpus)

Lè yon moun arete san manda epi yo kite l nan prizon san mennen l devan yon jij:

• Avoka a dwe fè yon aksyon ki rele Habeas Corpus (Liberté individuelle). Se yon demann rapid pou fè yon jij verifye si arestasyon an te fèt selon lalwa.

8.4. Enstitisyon Pwoteksyon yo

Yon avoka IBI dwe konn kijan pou l kolabore ak:

• OPC (Office de la Protection du Citoyen): Enstitisyon Leta k ap veye si dwa moun ap respekte.

• CIDH / ONU: Lè sistèm nan bloke an Ayiti, kijan pou n chèche jistis nan nivo entènasyonal.

📝 DEVWA POU ETIDYAN AN (POU SOUMÈT):

Tèm: Defann Libète Espresyon nan Kominote w.

Sitiyasyon (Cas pratique): Yon jèn gason nan katye w ekri yon bèl tèks sou rezo sosyal yo kote l ap kritike move jesyon bidjè lekòl leta nan zòn nan. Lapolis arete l lannwit lan nan kay li, san yo pa di l sa l fè, epi yo fèmen l nan yon kacho san l pa ka wè yon avoka.

Travay ou: Ekri yon ti lèt denonsyasyon (20 a 30 liy) bay OPC oswa yon Komisè Gouvènman:

1. Site de (2) dwa fondamantal ki vyole nan ka sa a.

2. Esplike poukisa "Libète Espresyon" jèn nan se yon dwa pwoteje nan Konstitisyon 1987 la.

3. Mande pou yo lage jèn nan imedyatman oswa mennen l devan jij li (le juge naturel).

4. Fòma: PDF, Tit: LAW100_M8_Non_Etidyan.

💡 PAWÒL PWOFESÈ ALFRED:

"Libète se pa yon kado Leta fè nou, se yon dwa Bondye ak lanati ban nou depi nou fèt. Nan IBI, nou fòme avoka ki pè sèlman Bondye ak konsyans yo. Lè w wè y ap pilonnen dwa yon moun, pa rete an silans. Silans avoka a, se konplisite li ak kriminèl la. Se pou vwa nou tounen yon kout loraj chak fwa gen enjistis."

[Gid Videyo Modil 8]: Gade videyo "Défendre les Droits Humains en Haïti" kote n ap montre yon diskisyon ant yon avoka ak yon chèf lapolis sou respè dwa akize.

Nòt Pwofesè: Pa tout pwoblèm ki dwe fini devan yon jij. Aprann kijan pou n fè de (2) moun antann yo san yo pa nan lagè nan tribinal.

• Tit Videyo: "Négocier pour la paix : La médiation juridique"

Kou: Avoka (Droit et Justice)

MODIL 9: Negosyasyon ak Medyasyon (M.A.R.D) (Nòt Pwofesè)

• Valè Modil sa a: 3 Kredi

• Objektif: Aprann Mode Alnatif pou Rezoud Konfli (M.A.R.D), devlope teknik negosyasyon pou jwenn yon antant "Ganyan-Ganyan" (Win-Win), epi konprann wòl medyatè a.

9.1. Poukisa nou chwazi Medyasyon?

Tribinal yo an Ayiti souvan chaje ak dosye (encombrés). Medyasyon an pèmèt:

• Rapidity: Rezoud yon pwoblèm nan kèk jou oswa kèk senmenn.

• Ekonomi: Mwens depans nan papye ak frè tribinal.

• Relasyon: Kenbe relasyon ant de (2) moun (eg: de vwazen oswa de asosye biznis).

9.2. Teknik Negosyasyon IBI a

Yon avoka IBI pa negosye ak kòlè, li negosye ak entèlijans:

• Separe moun nan ak pwoblèm nan: Nou pa atake moun lan, nou atake sitiyasyon an.

• Konsantre sou enterè yo: Kisa chak moun bezwen tout bon vre?

• Kreye opsyon: Chèche solisyon kote tout moun jwenn yon bagay ki fè yo kontan.

9.3. Wòl Medyatè a (Le tiers neutre)

Medyatè a pa yon jij. Li pa di kilès ki gen rezon:

• Li la pou l fasilite kominikasyon an.

• Li dwe Net (li pa pran pou pèsonn) ak Enpasyal.

• Tout sa k di nan yon medyasyon dwe rete Konfidansyèl.

9.4. Tranzaksyon an (Le contrat de transaction)

Lè moun yo antann yo, avoka a dwe ekri yon "Proces-verbal de transaction".

• Yon fwa tout moun siyen l, papye sa a gen menm fòs ak yon desizyon jij (autorité de la chose jugée). Moun nan pa ka retounen nan tribinal pou menm koze a ankò.

📝 DEVWA POU ETIDYAN AN (POU SOUMÈT):

Tèm: Rezoud yon konfli vwazinaj san tribinal.

Sitiyasyon (Cas pratique): Mesye Jak gen yon pye mango ki gen branch li k ap tonbe sou kay Madan Lwi. Mango yo kraze tòl Madan Lwi epi fè dlo antre nan kay li. Madan Lwi fache, li vle pote plent nan Pakè pou yo arete Mesye Jak. Mesye Jak di se pa fòt li si pye mango a grandi konsa.

Travay ou: Kòm avoka/medyatè nan katye a, ekri yon Plan Negosyasyon (15 a 25 liy):

1. Ki solisyon "Ganyan-Ganyan" ou t ap pwopoze yo pou yo pa al nan tribinal?

2. Ki agiman w ap bay Madan Lwi pou w montre l ke yon antant pi bon pase yon plent?

3. Kijan w ap fè pou de (2) vwazen sa yo rete an pè apre sa?

4. Fòma: PDF, Tit: LAW100_M9_Non_Etidyan.

💡 PAWÒL PWOFESÈ ALFRED:

"Vrè fòs yon avoka se pa nan kantite pwosè li genyen, se nan kantite konfli li rive etenn anvan yo tounen dife. Nan IBI, nou pa vle kreyatè lagè, nou vle achitèk lapè. Yon moun ki ka fè de (2) lènmi bay lanmen, se yon moun ki konprann vrè sans jistis la. Jistis se pa toujou pinisyon, pafwa se rekonsilyasyon."

[Gid Videyo Modil 9]: Gade videyo "Négocier pour la paix : La médiation juridique" kote n ap montre yon simulation yon chita pale kote yon avoka ede de (2) frè separe yon tè san yo pa goumen.

IBI-Akademi | Dwa ak Jistis LAW-100 | Fondatè: Docourt Alfred | © 2026